Każdy, kto czytał już któryś z moich tekstów o książkach, wie, że często czerpię inspirację z podcastów. Tym razem nie jest inaczej. Jednym ze stałych gości mojego ulubionego podcastu Raport o stanie świata jest Tomasz Rożek, mistrz świata w wyjaśnianiu rzeczy, które wcale nie są łatwe do zrozumienia. Jest on również autorem bardzo popularnego kanału YouTube Nauka. To lubię. Jego główną misją jest popularyzacja nauki i muszę przyznać, że wychodzi mu to znakomicie.
BLIŻEJ POLSKIEJ KSIĄŻKI
Jednym ze środków, którymi posługuje się w tym celu autor, są książki. Napisał ich już kilka i we wszystkich w sposób niezwykle przystępny przybliża tajemnice naszego świata. W 2026 r. opublikował wyjątkowo ciekawą pozycję, zatytułowaną Władza, pieniądze, nauka. Jak chciwość, ideologia i szaleństwo wypaczyły badania naukowe. Składa się ona z trzech zasadniczych części.
W pierwszej, Chciwość (zysk ponad prawdę), opisuje pięć przypadków, w których głównym motywem nadużyć nauki był zysk. Niektóre przypadki znamy bardzo dobrze, inne mniej, ale łączy je jedno – chęć oszukania ludzkości za pomocą nauki. Niezależnie od tego, czy mowa o sfałszowanych wynikach emisji Volkswagena, środkach przeciwbólowych, które spowodowały jedną z największych epidemii w USA i na świecie, czy starszej sprawie z kłamstwem tzw. Big Tobacco o (nie)szkodliwości papierosów, wszędzie wygrały pieniądze kosztem ludzkiego zdrowia i środowiska.
Ostatni omawiany przez autora przypadek zwrócił moją szczególną uwagę. Dotyczy bowiem portali społecznościowych i tego, jak próbują one manipulować naszymi mózgami i mózgami naszych dzieci, aby na jak najdłużej przyciągnąć naszą uwagę. Tomasz Rożek potrafi opisać wszystkie te zagadnienia bardzo intersująco. Dodatkowo pomagają mu w tym przyciągające wzrok pomoce graficzne.
Druga część nosi tytuł Ideologia i władza (nauka w służbie systemu). Zawiera pięć niewiarygodnych przypadków porażek. Co ciekawe, trzy z nich dotyczą Związku Radzieckiego, a dwa nazistowskich Niemiec – wszystkie jednak przekroczyły granice tych państw. Prawdopodobnie znamy historię uprawy bawełny na pustyni. Sowieckie dążenia do kontrolowania przyrody doprowadziły do brutalnego zmniejszenia obszaru Morza Aralskiego, jednego z największych na świecie, i zasolenia rozległych obszarów do tego stopnia, że nic tam uprawiać nie można.
Dwie historie opowiadają o próbie skonstruowania bomby – pod tym względem my, ludzie, jesteśmy niesamowicie krótkowzroczni i zamiast próbować rozwiązywać problemy, staramy się jak najskuteczniej zniszczyć siebie nawzajem. Szczególnie zaskoczyła mnie historia Trofima Łysenki, który przypomina mi Nikodema Dyzmę. Ten niedouczony genetyk odrzucił genetykę mendlowską jako burżuazyjny nonsens i wyrzucił wszystkich wybitnych naukowców. Rezultatem jego działań było rozprzestrzenienie się głodu na obszarach wiejskich Związku Radzieckiego i tragedia milionów ludzi.
Część trzecia, Pycha i błąd (ciemna strona postępu), traktuje o błędach, które kosztowały życie, zdrowie psychiczne lub godność wielu ludzi. A może wszystko naraz. W tej kategorii mieści się katastrofa promu kosmicznego Challenger, spowodowana niewłaściwymi uszczelnieniami – choć wielu zwracało uwagę na ten problem już dużo wcześniej. Do innych przypadków należy wyciek chemikaliów oraz artykuł, który sprawił, że wiele osób zaczęło obawiać się, aby szczepionki nie wywołały u ich dzieci autyzmu.
Największe wrażenie wywarł na mnie jednak szczegółowy opis słynnego eksperymentu Philipa Zimbarda, w którym próbował on udowodnić, że okoliczności mogą prowadzić do okrutnych zachowań wobec innych. Rożek znakomicie opisał błędy metodologiczne tego eksperymentu i jego konsekwencje dla psychiki ochotników. Nie poprzestał jednak tylko na tym, ale przedstawił również koleje losów autora eksperymentu i jego zmiany jako człowiek.
Książka Tomasza Rożka jest niezwykle ważna szczególnie dzisiaj, gdy nauka jest często kwestionowana, a polityka nie waha się działać w jawnej sprzeczności z tym, co obiektywnie dobre dla nas. A moim zdaniem obiektywnie dobre jest czytanie książek Rożka i słuchanie jego materiałów w Internecie!
Marián Hamada






