Złote, zdobione klejnotami lub czerwone jak krew, warte miliony dolarów albo sięgające nawet 15 metrów. Jajka potrafią zaskakiwać formą i rozmachem. Na co dzień zupełnie zwyczajne, w czasie Wielkanocy z niepozornego składnika kuchni stają się jedną z głównych gwiazd świątecznych tradycji. Skąd jednak wzięła się ta wyjątkowa rola i dlaczego to właśnie jajko zostało jednym z najważniejszych symboli Wielkanocy?
Odpowiedź jest prosta. Jajko od tysięcy lat symbolizuje życie i początek. W starożytnych kulturach było znakiem budzącej się natury, płodności i cyklu życia. W chrześcijaństwie oznacza odrodzenie, zwycięstwo nad śmiercią i nawiązuje do zmartwychwstania. Nieodłącznym elementem wielkanocnych przygotowań jest też dekorowanie jajek. Co ciekawe, tradycja ich zdobienia jest znacznie starsza niż sama Wielkanoc.
Jej korzenie sięgają dawnych obrzędów wiosennych, takich jak słowiańskie Jare Gody, symbolizujące odradzanie się natury po zimie. Pisanki pełniły rolę talizmanów, przynoszących pomyślność, zdrowie i miłość. Najstarsze malowane jajka pochodzą z terenów starożytnej Asyrii i mają ponad 5000 lat, a nieco późniejsze znaleziono w Chinach, Egipcie i Persji. O zwyczaju ozdabiania jajek wspominali też starożytni poeci, tacy jak Owidiusz, Pliniusz Młodszy czy Juwenalis, co pokazuje, że tradycja była znana również w Cesarstwie Rzymskim.
Dziś pisanki są popularne w wielu krajach Europy, ale to w krajach słowiańskich, przede wszystkim w Polsce, Ukrainie, Białorusi, Czechach, na Słowacji, a także w Rumunii i Bułgarii, tradycja malowania jajek przetrwała w najbardziej wyrazistej formie.
W Polsce zdobienie jajek ma bardzo długą historię. Najstarsze znane pisanki, odnalezione w Opolu, pochodzą z X w. Do dziś popularne są różne techniki dekorowania, np. metoda rytownicza polega na wydrapywaniu wzorów, zaś w metodzie batikowej używa się wosku. Zachwycające są także pisanki ukraińskie, misternie zdobione techniką woskową.
W tradycji ormiańskiej podczas świąt Surb Zatik popularne są czerwone jajka, symbolizujące krew Chrystusa. W Niemczech jajka wiesza się na gałązkach drzew, a w Iranie pojawiają się podczas święta Nowruz, celebrującego początek wiosny. Natomiast Brazylijczycy mogą pochwalić się największą pisanką na świecie, która mierzy 15 m i stoi w Pomerode. Z kolei w Ukrainie w Kołomyi znajduje się budynek w kształcie wielkiego, wzorzystego jaja, mieszczący Muzeum Pisanek. Warto też wspomnieć o najdroższym jajku świata – Trzecim jajku cesarskim Fabergé, wycenianym na 33 mln dolarów.
Dziś jajko jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli wielkanocnych na świecie. Pojawia się nie tylko w dekoracjach, ale też w rodzinnych zabawach i konkursach na najpiękniejszą pisankę. W Polsce organizuje się wiele regionalnych i ogólnopolskich konkursów, np. Konkurs Tradycyjnej Podkarpackiej Pisanki Wielkanocnej.
Na Słowacji prestiżowe są konkursy To vajíčko maľovanô (To jajko malowane) oraz Vandrovalo vajce (Wędrujące jajko) – cykliczna wystawa konkursowa podróżująca po różnych miejscowościach i prezentująca unikatowe pisanki, wykonane tradycyjnymi technikami. W Wielkiej Brytanii i USA popularna jest zabawa Egg Rolling, symbolizująca odsunięcie kamienia z grobu Jezusa. Polega na toczeniu ugotowanych i ozdobionych jajek z trawiastej górki – wygrywa osoba, której jajko nie pęknie i potoczy się najdalej.
W Polsce najbardziej zakorzenioną tradycją jest walatka, podczas której uderza się jednym jajkiem o drugie, przy czym zwycięża ten, czyjego pisanka pozostanie nienaruszona. Podobne zabawy znane są także w Niemczech, Rumunii, Bułgarii i Chorwacji. Innym dawnym zwyczajem był rzut jajkiem, którego historia sięga średniowiecza. W XVI–XVII w. popularny był także taniec między jajkami, znany jako Egg Dance lub Hopp-Egge, szczególnie na dworach i jarmarkach w Holandii i Niemczech.
Jajko zatem, choć wygląda niepozornie, kryje w sobie niezwykle bogatą historię, od starożytnych symboli życia, przez religijne znaczenia, aż po barwne tradycje wielu kultur. I być może właśnie w tym tkwi jego wyjątkowość. A przy okazji świetnie smakuje podczas wielkanocnego śniadania, zwłaszcza w duecie z rzeżuchą, szczypiorkiem lub wiosenną rzodkiewką.
Magdalena Zawistowska-Olszewska
Zdjęcia: Magdalena Zawistowska-Olszewska
