Przechodziłam tędy wiele razy. Po pracy, ze znajomymi, czasem z książką w ręku. Sad Janka Kráľa był gdzieś obok, niby znajomy, a jednocześnie właściwie nieznany. Jak to często bywa z miejscami, które mijamy regularnie, przestałam go zauważać. Aż pewnego dnia zaczęłam patrzeć uważniej. Nagle okazało się, że alejki, którymi przechodziłam tak wiele razy, mają ponad dwieście lat, ich układ nie jest przypadkowy, a potężne platany pamiętają czasy Marii Teresy. I chyba właśnie wtedy Sad Janka Kráľa w Bratysławie przestał być dla mnie tylko miejscem, przez które się przechodzi.
SŁOWACKIE PEREŁKI
Choć jego słowacka nazwa zawiera słowo „sad”, ten publiczny park uznawany jest za najstarszy w Europie Środkowej. Powstał na prawym brzegu Dunaju, na terenie dzisiejszej Petržalki, w latach 1774–1776 z myślą o stworzeniu miejsca przeznaczonego dla mieszkańców na odpoczynek i rekreację. Był to czas panowania Marii Teresy, a sam pomysł wiązał się z duchem oświecenia i rozwijającą się koncepcją miejskiej przestrzeni dla mieszkańców.
Teren, na którym powstał, wyglądał wówczas zupełnie inaczej. Rósł tam dziki, gęsty las łęgowy, regularnie nawiedzany przez powodzie. Dlatego park pierwotnie nosił nazwę Aupark, z niemieckiego oznaczający ‘park na nadrzecznej łące’. Część tego naturalnego obszaru, a konkretnie 42 ha, postanowiono przekształcić w park. Wytyczono osiem przecinających się ramion, tworząc charakterystyczny kształt gwiazdy.
Wzdłuż nowych alejek posadzono drzewa, a park otrzymał nazwę Sternallee, czyli Gwiezdna Aleja. Poszczególne ścieżki nazwano od gatunków drzew, które przy nich rosły. Co niezwykłe, podstawowy układ historycznych alejek przetrwał do dziś. W latach 1933–1937 w parku znajdowało się rosarium, liczące setki odmian i obejmujące łącznie około 5000 krzewów. W jego rozwój szczególnie zaangażowany był miejski farmaceuta i miłośnik róż Rudolf Limbacher. Ogród różany znajdował się w centralnej części parku przy okrągłym basenie z posągiem siedzącej kobiety. Obecnie w miejscu tym stoi pomnik poety Janka Kráľa.
Park przez lata zmieniał swój charakter. W 1839 r. przekształcono go w park inspirowany stylem angielskim. W latach 70. XX w. przeszedł rekonstrukcję, podczas której usunięto dziko rosnące krzewy i wyeksponowano potężne drzewa. Kolejna znacząca rewitalizacja miała miejsce w 2006 r., kiedy to usunięto ponad 200 chorych drzew. W parku stale jednak rosną drzewa, które pamiętają więcej niż my, i to właśnie one są jednym z największych skarbów tego miejsca.
Rosną tu między innymi dęby, klony, topole, miłorzęby, maklura pomarańczowa, chińska metasekwoja czy imponujące platany klonolistne, których wiek szacowany jest na ok. 200 lat, a obwód pni przekracza miejscami 5–6 metrów. To właśnie dzięki ogromnym drzewom, dającym cień w upalne dni, a jesienią tworzącym złocistą mozaikę liści, trudno uwierzyć, że zaledwie kilka kroków dalej znajduje się tętniące życiem miasto.
Warto też wspomnieć, iż do wprowadzenia do parku egzotycznych gatunków drzew przyczynił się lekarz i botanik dr Štefan Lumnitzer. Z parkiem związana jest również opowieść o Napoleonie Bonaparte, według której 31 sierpnia 1809 r. miał on odpoczywać pod drzewem na Tyršovym nábreží i obserwować Bratysławę. Owe drzewo przetrwało aż do XX w. Po I wojnie światowej przewrócił je wiatr, a w 2017 r. na jego miejscu posadzono symbolicznie młody dąb.
Jednym z najbardziej charakterystycznych, a zarazem wyjątkowych elementów parku jest gotycka wieża, której historia jest znacznie starsza niż sam park. Pierwotnie była to wieża kościoła franciszkańskiego. W XIX w. jej stan techniczny się pogorszył. Wieżę zdjęto z kościoła i zastąpiono kopią, zaprojektowaną przez architekta Fridricha Schuleka, a tę oryginalną w 1897 r. umieszczono ostatecznie w parku.
Są takie miejsca, które najlepiej poznaje się bez pośpiechu. Podczas spaceru, kiedy można na chwilę zwolnić, wsłuchać się w szelest liści pod stopami i spojrzeć na stare drzewa. Park Janka Kráľa jest właśnie takim miejscem – zieloną, historyczną i nastrojową słowacką perełką.
Magdalena Zawistowska-Olszewska
Zdjęcia: Magdalena Zawistowska-Olszewska
