Film jako przestroga
Powrót do historii jako ostrzeżenie na przyszłość. Czy seans filmu Andrzeja Wajdy w Bratysławie i gorzka diagnoza Adama Michnika to lekcja, z której wciąż nie odrobiliśmy pracy domowej?
Film Andrzeja Wajdy o Lechu Wałęsie zatytułowany „Wałęsa. Człowiek z nadziei” po raz pierwszy widziałam niedługo po tym, jak powstał, czyli w 2013 roku. Kiedy obejrzałam go po raz drugi 14 listopada br., zrobił na mnie jeszcze większe wrażenie. Dlaczego? Bo był jak przestroga przed czymś, co udało się zmienić, a co może wrócić. Historię Lecha Wałęsy, „Solidarności” i przemian związanych z upadkiem komuny znamy, a jednak odświeżenie tej wiedzy w obliczu zagrożenia, które płynie z Rosji, przynosi nowe refleksje.
Podobnie ocenił to gość spotkania w Edison Filmhub, redaktor naczelny „Gazety Wyborczej” Adam Michnik, który do Bratysławy przybył na zaproszenie Instytutu Polskiego. Dyskusja, którą prowadził Pavol Demeš, podobnie jak projekcja filmu, odbywały się w ramach Festiwalu Wolności (Festival Slobody) oraz Roku Andrzeja Wajdy.
„Wałęsa kocha wolność, ale nie jest demokratą, bliżej mu do Mečiara niż Havla, bardziej przypomina Trumpa, jest bykiem, który chce rządzić stadem” – mówił Michnik, który bardzo dobrze zna głównego bohatera filmu. Wałęsa jest nawet ojcem chrzestnym jego syna. Lubi Lecha, choć, jak sam powiedział, politycznie był z nim w sporze. „Jest w nim wszystko, co w Polsce najlepsze i najgorsze jednocześnie” – opisywał.
Według gościa wieczoru dyskusyjnego Polska jest w szpagacie: połowa Polaków chce wolności, a druga połowa głosuje na antydemokratów. „Katolicko-plebejska kultura zrodziła Wałęsę, w Polsce był słaby nurt obywatelski, nie mieliśmy Masaryka, który kształtował Czechosłowację” – kreślił Michnik i tu upatrywał różnic w przemianach w Polsce i w Czechosłowacji. „Havel był fenomenem, filozofem, intelektualistą. Był Sokratesem, a potem Peryklesem” – mówił.
Kiedy padło pytanie, jak Wałęsa zapatrywał się na Havla, Michnik przytoczył wypowiedź Wałęsy, który zwykł mawiać, że trzy osoby obaliły komunizm: on, Jan Paweł II i Reagan. „To tyle w sprawie Havla” – skwitował Michnik.
Na pytania z publiczności o rozwój Polski odpowiadał: „Polska ma ogromny sukces, ale połowa Polaków widzi Polskę nad przepaścią. Wierzę, że głupota przegra, bo populiści są nieszczęściem świata”. Dobrym sygnałem według niego są przegrane Orbána na Węgrzech, Vučicia w Serbii i Trumpa w USA. Owszem, widzi obawy, choćby wynikające z wpływu dezinformacji, które według najnowszych badań Globsec najbardziej trafiają na żyzną glebę w Bułgarii i na Słowacji.
„Obawy te są uzasadnione, ale demokracja ma się raz lepiej, raz gorzej. Ja przeżyłem dwukrotnie koniec świata – w 1968 roku i w 1981, a jednak żyję dalej” – mówił Michnik. Na koniec dodał słynne zdanie, którego nauczył się od swojego mistrza i pierwszego szefa Antoniego Słonimskiego: „Jak nie wiesz, jak się zachować, zachowuj się przyzwoicie, nie rób świństw, nie idź na kompromisy ze zełem”.
Spotkanie z Adamem Michnikiem przyciągnęło także słowackie osobistości, takie jak Magda Vášáryová, Ján Budaj czy Martin Bútora.
Małgorzata Wojcieszyńska
Zdjęcia: Małgorzata Wojcieszyńska, Monika Povodová








