Po wojnie Polska znajdowała się w ruinie, wiele dziedzin gospodarki wymagało natychmiastowych działań. Jedną z nich było budownictwo mieszkaniowe. Przed II wojną światową w całej drugiej Rzeczypospolitej było ogółem ok. 40% zabudowy murowanej, a we wschodniej części kraju tylko 18%. Po wojnie sytuacja w zakresie budownictwa musiała się radykalnie zmienić.
RETROHITY
Moc cegły
Moce przerobowe betoniarni, cementowni i cegielni były mocno ograniczone, ich produkcja wzrastała stopniowo, jednak ciągle nie była wystarczająca. Przy odbudowie zniszczonej przez wojnę stolicy używano głównie cegieł z gruzów i rozbiórek.
To właśnie z cegły budowano nowe osiedla, ulice, dzielnice, np. słynny warszawski MDM, pierwsze osiedle Mariensztat czy Pałac Kultury i Nauki. Cegła ma jednak pewne ograniczenia budowlano-konstrukcyjne, wobec czego zaczęto szukać nowych rozwiązań w budownictwie, a w miarę wzrostu liczby ludności i ciągłego zapotrzebowania na mieszkania, ważne było, by te rozwiązania były szybkie.
W tym miejscu należy wspomnieć, iż pierwszym osiedlem mieszkaniowym zbudowanym po wojnie w Warszawie był Jazdów. Było to 90 lekkich fińskich domków o drewnianej konstrukcji, powstałych w 1945 r. Pierwszym ceglanym osiedlem, zbudowanym w latach 1947-1949 na gruzach powojennej stolicy, był Mariensztat, stylem nawiązujący do baroku i klasycyzmu.
Nadciąga wielka płyta
Centralnie planowana gospodarka mieszkaniowa już po wojnie borykała się z niewydolnością produkcyjną, w związku z czym towarzysze mocno się zastanawiali, w jaki sposób można przyspieszyć tempo ociężałej machiny budownictwa. Przykład nie pochodził tym razem ze Związku Radzieckiego, ale ze znienawidzonego Zachodu.
Technologię konstrukcji domów z gotowych prefabrykatów opracowano bowiem w Europie Zachodniej na początku lat 50. Była to szybka i tania metoda rozwiązująca problemy mieszkaniowe. Polska, wzorując się na ZSRR, które nota bene system wielkiej płyty ukradło z Zachodu, rozpoczęła pierwsze eksperymenty z tą technologią już w latach 50.
Na warszawskich Jelonkach powstała pierwsza fabryka, produkująca wielką płytę według wzoru zachodnioeuropejskiego, czego rezultatem był zbudowany z niej w 1957 r. pierwszy blok również na warszawskich Jelonkach. Lata 60. cechowały się stopniowym wzrostem produkcji i wznoszenia budynków z wielkiej płyty. Natomiast w roku 1965 około połowa ukończonych przez państwo i spółdzielnie mieszkań była wykonana z prefabrykatów.
Boom budowlany
Boom budowlany w technologii wielkiej płyty przypadł na lata 70. i 80., kiedy to wybudowano większość tego typu budynków. Do wdrożenia tej technologii na masową skalę przystąpiono w 1967 r., ale gwałtowny rozwój budownictwa wielkopłytowego przypadł jednak dopiero na początek lat 70. Wtedy to, dokładnie 14 września 1971 r., rozpoczęła działalność pierwsza w Polsce tzw. fabryka domów.
W okresie PRL z pomocą technologii wielkopłytowej wybudowano ok. czterech milionów mieszkań. Blisko 12 mln Polaków wciąż mieszka w stawianych wówczas z prefabrykatów budynkach. Projektowane jako rozwiązanie tymczasowe na stałe wpisały się w krajobraz nie tylko naszego kraju. Boom budowlany był tak potężny, iż w 1980 r. tylko 3% kubatury bloków zostało ukończone w innej technologii niż wielkopłytowa i wielkoblokowa.
Hasła propagandowe
„Odrębne mieszkanie dla każdej rodziny” – hasło propagandy rządów Gierka stanowiło filar ówczesnego budownictwa. Trzeba jednak pamiętać, że owe czasy przyniosły również spadek jakości lokali mieszkaniowych: znacząco zmalał metraż całych mieszkań, jak też ich poszczególnych pomieszczeń, pojawiły się tzw. ciemne kuchnie. Pamiętacie to jeszcze?
I choć budynki z wielkiej płyty zostały zaprojektowane na ok. 40 lat, to niektóre z nich już teraz osiągnęły wiek emerytalny, a szacuje się, że mogą „dożyć” do 100 lat.
Bloki i blokowiska to powszechny krajobraz budowanej w latach 1970-1990 Polski. Dlatego też warto wymienić kilka najbardziej znanych polskich osiedli czy budynków z wielkiej płyty. W Warszawie są to osiedla Ursynów, Bródno, Targówek, Gocław, w Krakowie Nowa Huta, w Poznaniu osiedle Piastowskie, we Wrocławiu Mezonetowiec, wybudowany w latach 1958-1960, Mrówkowiec z 1972 r., w Katowicach blok mieszkalny Superjednostka z 1972 r., osiedle Gwiazdy, osiedle Tysiąclecia i znane Kukurydze z 1988 r., w Łodzi to łódzki Manhattan, wybudowany w 1982 r., w Gdańsku słynny najdłuższy blok mieszkalny w Polsce, tzw. falowiec, z 1973 r.
Ja jednak wolę cegłę. A Państwo?
Andrej Ivanič
